Вопасин суғдиён
Сафаре ба паҳнои дувуним ҳазор сол: аз шаҳрҳои мутамаддину пуровозаи Шоҳроҳи Абрешим то паноҳгоҳҳои дурдасти кӯҳсор, ки он ҷо тамаддуни бостонӣ бар рағми ҳама носозгориҳои қисмат побарҷо мондааст.
«Мардуми яғнобӣ ягона ворисони боқимондаи тамаддуни суғдӣ мебошанд, ки замоне дар роҳҳои тиҷоратии Осиёи Марказӣ ҳукмрон буданд. Таърихи онҳо саршор аз шукӯҳ, фоҷиа, инзиво ва иродаи шикастнопазир барои ҳифзи ҳувияти худ аст.»
Асри тиллоии Суғд
Пеш аз он ки кӯҳҳо паноҳгоҳи онҳо шаванд, аҷдодони яғнобиён — суғдиён — соҳибони Шоҳроҳи Абрешим буданд. Онҳо шаҳрҳои мутамаддине чун Панҷакенту Самарқандро бунёд карда, адабиёти бойро рушд доданд ва тиҷоратро миёни Чин ва баҳри Миёназамин осон намуданд.
Нуктаҳои муҳими таърихӣ:
- • Назорати роҳҳои тиҷоратии Шоҳроҳи Абрешим
- • Шаҳрсозии пешрафта ва санъати деворнигорӣ
- • Марказҳои динии зардуштӣ ва монавӣ
Фатҳ ва ақибнишинӣ
Истилои арабҳо дар Осиёи Марказӣ боиси суқути шаҳр-давлатҳои суғдӣ гардид. Дар ҳоле ки бисёриҳо ба фарҳанги нав омехта шуданд, як гурӯҳи матин бо роҳбарии Деваштич ва дигар ашрофзодагон ба дараҳои дастнораси болооби Зарафшон — махсусан ба водии дарёи Яғноб — паноҳ бурданд, то забон ва дини худро ҳифз кунанд.
Муҳоҷирати бузург:
Ақибнишинӣ ба водии Яғноб гузариш аз як империяи мутамаддин ба як гӯшаи дурдасти кӯҳистониро ифода мекард, ки боиси дар тӯли замон «ях бастани» забони суғдӣ гардид.
Асрҳои инзиво
Тӯли беш аз ҳазор сол яғнобиён дар ҷудоии нисбӣ зиндагӣ мекарданд. Таҳти ҳимояти ағбаҳои баланди кӯҳӣ, онҳо забони хоси худро (ки вориси мустақими забони суғдист) ва расму оинҳои фарҳангиашонро ҳифз намуданд, дар ҳоле ки боқимондаи минтақа ба равандҳои туркшавӣ ва форсишавӣ рӯ ба рӯ буд.
"«Кӯҳҳо қалъаи мо буданд ва барфҳо сипари мо. Дар ин ҷо вожаҳои бостонӣ зинда монданд, дар ҳоле ки онҳо дар ҳама ҷои дигар фаромӯш гашта буданд»."
Кӯчонидани иҷборӣ
Дар як воқеаи фоҷиабор мақомоти шӯравӣ тамоми аҳолии водии Яғнобро иҷборан ба пахтазорҳои Зафаробод кӯчониданд. Иқлими сахт ва аз даст додани хонаҳои кӯҳии худ ба ин ҷомеа зарбаи сахт зада, боиси талафоти зиёди ҷонӣ ва халалдор шудани низоми фарҳангӣ гашт.
Фоҷиаи фарҳангӣ:
Муҳоҷирати иҷборӣ қариб буд, ки боиси нестшавии забони яғнобӣ ва тарзи ҳаёти суннатии онҳо гардид, зеро ҷомеа пароканда шуда, бо мушкилоти шадид рӯ ба рӯ омад.
Бозгашт ва эҳё
Бо пошхӯрии Иттиҳоди Шӯравӣ бисёр оилаҳои яғнобӣ роҳи душвори бозгашт ба водии аҷдодии худро оғоз карданд. Имрӯз онҳо барои эҳёи деҳаҳои худ ва ҳифзи мероси беназирашон талош меварзанд, ҳарчанд мушкилоти зерсохторӣ ва иқтисодӣ ҳанӯз боқӣ мемонанд.
Вазъи кунунӣ:
Эҳёи осебпазире дар ҷараён аст. Ҳарчанд бисёре аз яғнобиён дар ҳамвориҳо боқӣ мондаанд, водӣ дубора маскун шуда истодааст ва талошҳо барои сабт ва омӯзиши забон рӯ ба афзоиш доранд.
Кашфи мероси зинда
Таърихи мардуми яғнобӣ танҳо дар гузашта нест; он дар урфу одатҳои рӯзона, ҳунарҳои дастӣ ва суннатҳои шифоҳии онҳо зинда аст.
Омӯзиши мардумшиносӣ
